Radni województwa mazowieckiego przyjęli „Ocenę zasobów pomocy społecznej za 2025 rok”. Dokument, opracowany przez Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej (MCPS), to kompleksowa analiza demografii i kondycji społeczeństwa regionu. Wyzwania stojące przed największym polskim województwem: od drastycznego wzrostu problemów ze zdrowiem psychicznym, po zmieniające się powody, dla których Mazowszanie szukają wsparcia.
– Musimy przyglądać się bardzo mocno tym nowo powstałym okolicznościom pomocy społecznej. Stąd coroczne przeprowadzanie przez Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej oceny sytuacji demograficznej i możliwości zasobów pomocy społecznej. Dostrzegamy niestety wzrost pochodnych zaburzeń psychicznych. Myślę, że przed nami także wyzwania związane z tzw. srebrną gospodarką oraz deinstytucjonalizacja w kontekście odciążenia instytucji polityki społecznej, a przekazywania części usług organizacjom pozarządowym – posumowała analizy Anna Brzezińska, członkini zarządu województwa mazowieckiego.
Podczas ostatniej sesji sejmiku województwa radni jednomyślnie przyjęli raport, jakim jest „Ocena zasobów pomocy społecznej za 2025 rok”. Cały dokument wraz ze szczegółowymi danymi tabelarycznymi znajduje się na stronie MCPS: link do pełnej wersji dokumentu „Ocena zasobów pomocy społecznej za 2025 rok”.
Warszawa rośnie, krańce regionu pustoszeją
Mazowsze pozostaje najliczniejszym województwem w Polsce (5,506 mln mieszkańców), jednak po raz pierwszy od lat mierzy się z realnym ubytkiem populacji o 2,5 tys. osób rok do roku. Podczas gdy Warszawa i okolice (tzw. region warszawski stołeczny) zyskała ponad 12 tys. mieszkańców, region mazowiecki regionalny stracił ich blisko 15 tys. Niepokojącym trendem jest depopulacja powiatów na krańcach województwa, takich jak gostyniński czy lipski, gdzie odnotowano najniższy przyrost naturalny.
Choroba ważniejsza niż brak pieniędzy
To już kolejny rok (od 2020 roku), gdy głównym powodem ubiegania się o pomoc społeczną nie jest już samo ubóstwo. Na Mazowszu najdotkliwszym problemem stała się długotrwała lub ciężka choroba, a na kolejnych miejscach uplasowały się niepełnosprawność i dopiero ubóstwo. Dzieje się tak, że potrzeby społeczne przesunęły się w stronę opieki zdrowotnej i wsparcia osób niesamodzielnych, co jest bezpośrednim skutkiem procesów demograficznych.
Choć w skali całego województwa ubóstwo straciło prymat, sytuacja różni się w zależności od regionu. W regionie warszawskim stołecznym dominacja chorób i niepełnosprawności nad ubóstwem jest bardzo wyraźna, natomiast w regionie mazowieckim regionalnym (poza stolicą) ubóstwo nadal plasuje się na pierwszej pozycji wśród przyczyn trudnej sytuacji życiowej.
Alarmujące są też dane dotyczące zdrowia psychicznego. Liczba osób leczonych w poradniach z powodu zaburzeń psychicznych i zachowania wzrosła w ciągu roku o ponad 27%, osiągając poziom ponad 513 tysięcy pacjentów. Problem ten w coraz większym stopniu dotyka dzieci, młodzież oraz osoby starsze i samotne.
„Podwójne starzenie się” i brak rąk do opieki
Społeczeństwo Mazowsza jest stare demograficznie – mediana wieku wynosi już 42,7 roku. Udział seniorów (65+) w populacji wzrósł do blisko 20%. Co więcej, region mierzy się z procesem „podwójnego starzenia”, czyli wzrostem liczby osób w wieku sędziwym (powyżej 84 lat).
Rośnie tzw. współczynnik wsparcia międzypokoleniowego – na 100 osób w wieku 50–64 lata przypada już ponad 13 osób sędziwych. Oznacza to, że drastycznie maleją szanse na zapewnienie najstarszym mieszkańcom opieki wewnątrz rodzin, co stawia ogromne wymagania przed systemem pomocy społecznej.
Kadry pomocy społecznej: gotowi na zmiany czy na granicy wydolności?
Największe wyzwania stojące przed kadrą pomocy społecznej na Mazowszu, wynikające z najnowszej analizy za 2025 rok, koncentrują się wokół braków kadrowych, warunków pracy, bezpieczeństwa oraz konieczności cyfryzacji usług.
Mimo odnotowanego w 2025 roku pierwszego od lat niewielkiego wzrostu zatrudnienia w ośrodkach pomocy społecznej (o 0,23%), system nadal boryka się z poważnymi deficytami. Na Mazowszu pracuje obecnie blisko 2,4 tys. pracowników socjalnych.
Tylko 75,8% ośrodków pomocy społecznej (OPS) spełnia wymóg zatrudnienia odpowiedniej liczby pracowników socjalnych (1 pracownik na 2000 mieszkańców lub 50 rodzin). Bardzo niepokojące zjawisko widać również w Powiatowych Centrach Pomocy Rodzinie (PCPR), gdzie stan zatrudnienia zmniejszył się aż o 12% rok do roku.
Choć liczba asystentów rodziny wzrosła, to tylko ok. 83% z nich posiada umowę o pracę. Pozostali pracują na umowach cywilnoprawnych, co utrudnia budowanie trwałych relacji z rodzinami. 15 gmin na Mazowszu wciąż nie zatrudnia ani jednego asystenta, mimo takiego obowiązku.
Kluczowym wyzwaniem pozostaje minimalizowanie odpływu pracowników.
– Widzimy spadek zatrudnieniowy pracowników socjalnych. Mimo 2500 pracowników socjalnych, niestety ten zawód nie cieszy się tak dobrą popularnością, więc konieczne jest myślenie o wzroście wynagrodzeń, ale także poprawie warunków do zatrudnienia i też cyfryzacji usług polityki społecznej – zauważyła Anna Brzezińska.
Kadra pomocy społecznej musi mierzyć się z nowymi wymaganiami technologicznymi przy często przestarzałym wyposażeniu. Dlatego konieczne jest pilne doposażenie kadr w nowoczesny sprzęt – m.in. tablety z aplikacjami do wywiadów środowiskowych, skanery czy szerokopasmowy internet. Nowym kierunkiem jest konieczność wdrożenia narzędzi sztucznej inteligencji (AI) do organizacji usług zdalnych i wymiany wiedzy, co ma podnieść efektywność działań.
Ważne jest również zadbanie o bezpieczeństwo pracowników – wdrożenie procedur bezpieczeństwa i kursów samoobrony dla pracowników mających kontakt z trudnymi klientami.
Demografia i nowe potrzeby klientów
Pracownicy muszą dostosować swoje kompetencje do zmieniającej się struktury problemów społecznych na Mazowszu. Podwójne starzenie się – wzrost liczby osób powyżej 84. roku życia i spadek możliwości opieki rodzinnej (wskaźnik wsparcia międzypokoleniowego) wymusza na kadrach organizowanie coraz bardziej skomplikowanych usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania.
Ogromny, 27-procentowy wzrost liczby osób leczonych z powodu zaburzeń psychicznych nakłada na pracowników konieczność posiadania specjalistycznej wiedzy z zakresu interwencji kryzysowej i wsparcia osób w depresji.
Jakie wyzwania przed nami?
Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej wskazuje na konieczność deinstytucjonalizacji – przesuwania ciężaru opieki z dużych placówek na usługi świadczone w środowisku lokalnym, przy wsparciu sąsiedzkim i wolontariacie. Kluczowe będzie również wsparcie „srebrnej gospodarki” oraz dalszy rozwój rodzinnej pieczy zastępczej, która mimo spadku liczby rodzin spokrewnionych, odnotowała wzrost liczby rodzin zawodowych.
Działania samorządu województwa
W kontekście obowiązującego od lat kierunku zmian demograficznych sejmik Mazowsza prowadzi konkretne działania na rzecz polityki senioralnej. W obszarach usług medycznych i usług społecznych od lat wdrażane są rozwiązania teleinformatyczne – teleopieki (jako pilotaż prowadzony przez MCPS w samorządach lokalnych oraz obecnie jako jedno z działań projektu unijnego), telemedycyna (w marszałkowskich szpitalach) oraz dedykowane aplikacje mobilne, które mają podnieść poziom bezpieczeństwa seniorów i osób niesamodzielnych. Rekomenduje się również użycie sztucznej inteligencji do organizacji usług zdalnych.
Z powodzeniem prowadzony jest od lat projekt dziennych form pomocy dla osób z chorobami otępiennymi (np. Dziennych Domów Pobytu dla osób z chorobą Alzheimera). Podobne działania powinny wdrażać samorządy lokalne, rozszerzając o opiekę dzienną katalog usług świadczonych przez Domy Pomocy Społecznej (DPS) dla mieszkańców w ich środowisku lokalnym.
MCPS prowadzi obecnie kilka projektów ze wsparciem środków unijnych, dzięki którym możliwe jest wprowadzanie w samorządach usług społecznych prowadzonych w lokalnym środowisku. Wśród nich są dwa projekty dotyczące wsparcia osób starszych „Zwiększenie samodzielności seniorów w miejscu ich zamieszkania”. Każdy z projektów dotyczy innego obszaru województwa – jeden z nich prowadzony jest na terenie tzw. regionu warszawskiego stołecznego (RWS), drugi – na obszarze tzw. regionu mazowieckiego regionalnego (RMR). W sumie oba prowadzone są z 24 partnerami lokalnymi – gminami i powiatami z terenu Mazowsza. W efekcie na ich terenie rozwijają się usługi opiekuńcze oraz specjalistyczne usługi opiekuńcze, usługi sąsiedzkie, a także wolontariat opiekuńczy. Dodatkowo jako element wsparcia przy zagwarantowaniu kompleksowości usługi możliwe będzie zapewnienie opasek na nadgarstek (na okres realizacji projektu), wyposażonych m.in. w przycisk bezpieczeństwa, detektor upadku, które zapewnią seniorom możliwość wywołania sygnału SOS oraz kontakt głosowy z konsultantem telecentrum (24h).
Innym projektem odpowiadającym na bieżące wyzwania społeczne jest „Dla Ciebie, dla mnie, dla nas – rozwój usług społecznych na Mazowszu”. To inicjatywa, dzięki której kolejne gminy i powiaty uczą się oceniać zasoby swoich społeczności, rozpoznawać lokalne wyzwania i planować rozwój usług społecznych dopasowany do potrzeb mieszkańców danej gminy czy powiatu. W ramach projektu samorządy otrzymują merytoryczne wsparcie w tworzeniu lokalnych planów deinstytucjonalizacji i rozwoju usług społecznych, a także w tworzeniu centrów usług społecznych. Lokalne kadry pomocy społecznej mogą liczyć na szkolenia i rozwój kompetencji, który będzie odpowiadał wyzwaniom społecznym. Dotychczas do udziału w projekcie przystąpiło już 317 samorządów lokalnych z Mazowsza, a 51 z nich wypracowało i przyjęło lokalne plany deinstytucjonalizacji i rozwoju usług. Efektem jest też zwiększenie wiedzy i podniesienie kwalifikacji 854 pracowników zatrudnionych w instytucjach i podmiotach działających na rzecz włączenia społecznego.
Więcej informacji z Mazowsza
Choroba wypiera ubóstwo, a region mierzy się z „podwójnym starzeniem”. Sejmik województwa przyjął kluczowy raport o sytuacji społecznej
Żołnierze 5 MBOT wsparli akcję „MOJA KREW” na PGE Narodowym
Zwiększone środki w Rządowym Funduszu Rozwoju Dróg w województwie mazowieckim na 2027 rok
Mazowieckie samorządy planują zmodernizować lub wybudować 600 obiektów zbiorowej ochrony z Programu OLiOC
