Marszałkowie województw jednym głosem ws. zapobiegania nielegalnym składowiskom odpadów

Według danych GUS w 2024 r. zlikwidowanych zostało ponad 12,7 tys. dzikich wysypisk[1]. Wywieziono z nich blisko 40 tys. ton odpadów komunalnych. Problemem w miejscach składowania nielegalnie odpadów jest także wzrost liczby pożarów. Pomiędzy 2023 a 2024 rokiem była ona większa aż o 34%. Na nielegalnych składowiskach zbierane są w wielu przypadkach odpady, które stanowią zagrożenie dla środowiska i bezpieczeństwa mieszkańców

Nielegalne gospodarowanie odpadami to działalność nastawiona przede wszystkim na szybki zysk. Od lat stanowi poważny problem dla samorządów, które ponoszą wielomilionowe koszty usuwania nielegalnych składowisk. Obowiązek ten wynika z przepisów prawa i ma charakter zadania zleconego.

– Problem z nielegalnymi magazynami odpadów ma nie tylko Mazowsze, ale cała Polska. Niestety, w ostatnich latach one narastają, także ze względu na błędy legislacyjne. Konieczne jest więc wprowadzenie zmian, które pomogą rozwiązać problem nielegalnych składowisk odpadów – podkreśla Janina Ewa Orzełowska, członkini zarządu województwa mazowieckiego.

Potrzebny jest więc stały mechanizm finansowania, który umożliwi województwom szybkie pozyskiwanie pieniędzy na wykonanie zastępcze, bez konieczności długiego oczekiwania na programy pomocowe lub indywidualne decyzje o wsparciu. Należy wyraźnie oddzielić finansowanie zadań własnych samorządów od finansowania obowiązków nakładanych na nie przez państwo. Każde nowe zadanie zlecone powinno być jednocześnie wyposażone we wskazane źródło finansowania.

Konieczne jest więc wprowadzenie dodatkowych narzędzi zabezpieczających roszczenia powstające w związku z wykonaniem zastępczym, w tym możliwość skutecznego zabezpieczenia należności na rzecz osób odpowiedzialnych za nielegalne składowiska odpadów. To zanieczyszczający powinien płacić, a środki publiczne miałyby być uruchamiane wyłącznie w momencie szybkiej interwencji. Należy więc usprawnić zabezpieczanie majątku sprawców i uszczelnić przepisy tak, aby ograniczyć działalność fikcyjnych firm, które pozostawiają samorządom koszty zagospodarowania odpadów.

– Zmiany w tym zakresie są konieczne. Stanowisko trafnie diagnozuje realne obciążenia finansowe i organizacyjne, z jakimi na co dzień mierzą się jednostki samorządu terytorialnego. Należy przede wszystkim stworzyć skuteczny system zapobiegania nielegalnemu gospodarowaniu odpadami i sprawnego ich usuwania. Nielegalne gospodarowanie odpadami podejmowane jest dla łatwego zysku. Sankcje za naruszenie prawa powinny być zatem szybkie i odczuwalne, by ten problem nie narastał i nie eskalował – mówi prezes zarządu Związku Województw RP, marszałek województwa zachodniopomorskiego Olgierd Geblewicz.

Współpraca kluczem do zapobiegania

System gospodarki odpadami powinien być ponadto skonstruowany tak, żeby administracja publiczna mogła reagować, zanim powstaną nielegalne magazyny wypełnione tysiącami ton odpadów. Trzeba więc przyśpieszyć monitorowanie takich zjawisk jak m.in. gwałtowny wzrost ilości przyjmowanych odpadów, brak adekwatnych zdolności technicznych do ich przetwarzania, nadmierne okresy magazynowania, nietypowe kierunki przemieszczania odpadów i inne działania mogące wskazywać na ryzyko łamania prawa.

Skuteczna walka z przestępczością odpadową wymaga również bieżącej współpracy samorządów województw, Inspekcji Ochrony Środowiska, Policji, Krajowej Administracji Skarbowej, prokuratury i organów administracji rządowej. Informacje o stwierdzonych nieprawidłowościach powinny być dostępne dla właściwych organów w możliwie najkrótszym czasie.

Gotowość do pomocy w opracowaniu przepisów

Obecnie samorządy nie dysponują wystarczająco szybkimi i skutecznymi instrumentami pozwalającymi zapobiec jego eskalacji. Do interwencji dochodzi, gdy skala nagromadzonych odpadów powoduje wielomilionowe koszty. W ocenie stanowiska przedstawionego na Konwencie Marszałków RP należy więc przeprowadzić kompleksową analizę zmian prawnych wprowadzonych w 2018 r. do ustawy o odpadach.

Samorządy deklarują w tej kwestii gotowość samorządów województw do udziału w pracach legislacyjnych i przedstawienia doświadczeń wynikających z prowadzonych postępowań administracyjnych i egzekucyjnych w zakresie nielegalnego magazynowania odpadów. Organy odpowiedzialne za ochronę środowiska powinny bowiem dysponować realnymi narzędziami przeciwdziałającymi temu zjawisku.

[1] Dane ze strony Głównego Urzędu Statystycznego, Ochrona środowiska 2025 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/srodowisko-energia/srodowisko/ochrona-srodowiska-2025,1,26.html.

Fot: Michał Słaby