Wołomin – Informacja na temat terenu po dawnym cmentarzu żydowskim

Teren po dawnym cmentarzu żydowskim w Wołominie znajduje się w rejonie obecnej ul. gen. Władysława Andersa (dawniej ul. Ślepa) na działce nr 139/3 w obrębie 0034. Na części tego terenu w przeszłości istniał niewielki cmentarz, na którym chowano zmarłych mieszkańców Wołomina narodowości żydowskiej. Dokładna data założenia cmentarza nie jest znana. Cmentarz został zamknięty w 1964 r. uchwałą Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie, jako nieczynny cmentarz wyznaniowy i funkcjonował następnie jako cmentarzysko do połowy lat 70. XX wieku.

W okresie rządów komunistycznych cmentarzysko zostało zlikwidowane. Istniejące pochówki uległy unicestwieniu, a teren został zniwelowany i wyrównany. Ziemia została przemieszana w związku z prowadzonymi pracami polegającymi na wykonaniu elementów infrastruktury podziemnej obsługującej okoliczną zabudowę mieszkaniową. W kolejnych latach teren porósł roślinnością.

Od lat 70. XX wieku teren pozostawał nieużytkowany i zaniedbany. W związku z brakiem czytelnych grobów i pochówków nie pełnił miejsca kultu. Z tego względu w aktualnych dokumentach urzędowych stosowane jest określenie „teren po dawnym cmentarzu żydowskim”, które odpowiada rzeczywistemu stanowi faktycznemu w terenie.

W 2022 roku, na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Wołominie, Gmina Wołomin nabyła z mocy prawa – przez zasiedzenie – własność tego gruntu.

29 czerwca 2023 r. Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków w Warszawie, na wniosek Fundacji Zikaron, wszczął postępowanie administracyjne w sprawie wpisu do rejestru zabytków województwa mazowieckiego obiektu wskazanego we wniosku jako „Cmentarz Żydowski w Wołominie”, położonego przy ul. Andersa, na działce nr 139/3.

Postępowanie to jest w toku. Pismem z dnia 19 maja 2025 r. Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków poinformował o zakończeniu postępowania dowodowego i wskazał, że rozstrzygnięcie nastąpi w formie decyzji administracyjnej.

Do dnia sporządzenia niniejszej informacji postępowanie nie zostało zakończone.

Zgodnie z ustawą o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (a także zgodnie z pouczeniem zawartym w ww. Postanowieniu MWKZ), „od dnia wszczęcia postępowania w sprawie wpisu do rejestru zabytków do dnia, w którym decyzja w tej sprawie stanie się ostateczna”, obowiązuje ochrona z mocy prawa. W tym okresie zabrania się prowadzenia robót budowlanych, prac konserwatorskich oraz innych działań, które mogłyby naruszyć substancję lub zmienić wygląd obiektu objętego postępowaniem. Ochrona ta obowiązuje zatem do czasu prawomocnego zakończenia postępowania, niezależnie od jego wyniku.

Co to oznacza dla Wołomina i jego mieszkańców

Teren przy ul. Andersa jest terenem po dawnym cmentarzu żydowskim, którego historyczne funkcjonowanie ustało kilkadziesiąt lat temu. Ostateczna ocena charakteru, wartości i dalszego sposobu ochrony tego terenu należy do Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków i będzie wynikiem toczącego się postępowania administracyjnego. Do czasu zakończenia postępowania obowiązują ustawowe ograniczenia w sposobie użytkowania terenu, wynikające bezpośrednio z przepisów prawa.

Burmistrz Wołomina ma ustawowy zakaz podejmowania jakichkolwiek prac na tym terenie w trakcie trwania postępowania o wpis do rejestru zabytków. Po wydaniu prawomocnej decyzji przez organ konserwatorski możliwe będzie publiczne przedstawienie rozstrzygnięć oraz ich skutków.